Samstag, 25. Juni 2016

Ferepoka domo sur Amrum

La vadomaro ("Wattenmeer") estas la bordoproksima, malprofunda parto de la Norda Maro, kiu estas sub forta influo de la tajdoj. Ĉiutage vastaj partoj de ĝi sekiĝas dum tempo de malalta maro kaj subakviĝas dum alta maro.

Duna pejzaĝo sur Amrum

Antaŭ du mil jaroj la vadomaro supozeble estis marĉa kaj senarba regiono, sur kiu oni paŝtis brutojn, kaj la hodiaŭa insulo Amrum estis monteto kun miksita arbaro. Ĉi tie loĝis homoj. Oni trovis kvin ferepokajn domojn kaj rekonstruis unun el tiuj. Mi jam skribis pri la birdokaptejo, kaj estas nur kelkminuta vojo de tie tra la dunoj ĝis la rekonstruita domo.

Ferepoka domo inter la dunoj

Grava kaj nom-dona propreco de la ferepoko estis la gajnado de kruda fero el erco kaj la forĝado de hakiloj, tranĉiloj kaj tondiloj. Same kiel jam en la bronza epoko la homoj ŝpinis lanon kaj kolorigis ĝin per plantofarboj aŭ terpigmentoj. Multaj ceramikaj trovaĵoj pruvas la altan nivelo de potfarado.

La kamparana grandfamilio estis plejparte aŭtarka. Ĝi sin nutris per bestoĉasado, fiŝkaptado, brutbredado kaj agrokultivado. La tuta vivo estis dediĉata al la havigo de nutraĵoj kaj aĵoj por la taga vivtenado. Ankaŭ sufiĉa stokado estis necesa. La homoj konservis nutraĵojn per fumaĵado, peklado kaj malvarm-tenado. Oni metie produktis diversajn varojn kaj interŝanĝis objektojn, kiujn oni ne povis mem fari.

En ĉi tiu valo inter dunoj oni trovis tri domojn kun loĝeja kaj stala partoj. Tiujn partojn disigis ŝtonpavimo farita orte al la longa direkto. La pavimo kondukas de la antaŭa al la funda pordoj.

Malantaŭo de la domo

En la stala parto estis ŝtonpavimo laŭ la longa direkto, per kiu oni kaptis la ekskrementojn de la bovoj.

Stalo en la domo

En la centro de la loĝeja parto troviĝis fajrero.

Fajrejo

La domomuroj konsistis el turftranĉaĵoj aŭ el lignoplektaĵo plenŝmirita per lomo. Paraj lignaj fostoj portis firstotegmenton.

Detalo de muro

(La ferepoko estas nomita laŭ la ĉefa materialo de il-farado de tiu tempo. Laŭ la sistemo de la "tri epokoj" ĝi estas la lasta granda periodo de la homa prahistorio post la ŝtona kaj la bronza epokoj. Ĝin sekvas la klasika antikvo de la greka-roma mondo. La ferepoko komenciĝis proksimume je 1200a jaro antaŭ Kristo, kiam la hindo-eŭropaj hititoj inventis la prilaboradon de fero. La Hitita Imperio troviĝis en regiono, kiu respondas proksimume al la hodiaŭa Anatolio. Por meza Eŭropo oni datas la komencon de la ferepoko je 800 a. K.)

(Teksto laŭ diversaj informtabuloj ĉirkaŭ la priskribita domo)

Kunmetaĵoj:

  • agr·o·kultiv·ad·o
  • best·o·ĉas·ad·o, bird·o·kapt·ej·o, bord·o·proksim·a, brut·bred·ad·o
  • ĉiu·tag·e
  • dediĉ·at·a, dis·ig·i, dom·o·mur·o
  • fajr·ej·o, fajr·er·o, far·ad·o, far·it·a, fer·epok·o, first·o·tegment·o, fiŝ·kapt·ad·o, forĝ·ad·o, fum·aĵ·ad·o
  • gajn·ad·o, grand·famili·o
  • hak·il·o, hav·ig·o
  • inform·tabul·o, inter·ŝanĝ·i
  • kamp·ar·an·o, kelk·minut·a, kolor·ig·i, komenc·iĝ·i
  • lign·o·plekt·aĵ·o, loĝ·ej·o
  • mal·alt·a, mal·antaŭ·o, mal·profund·a, mal·varm·a, miks·it·a, mont·et·o
  • nom·it·a, nutr·aĵ·o
  • pekl·ad·o, plant·o·farb·o, plej·part·e, plen·ŝmir·it·a, pot·far·ad·o, pra·histori·o, pri·labor·ad·o, pri·skrib·it·a, proksim·um·e, propr·ec·o
  • re·konstru·i, re·konstru·it·a
  • sek·iĝ·i, sen·arb·a, stok·ad·o, sub·akv·iĝ·i, supoz·ebl·e
  • ŝton·pavim·o
  • ten·ad·o, ter·pigment·o, tond·il·o, tranĉ·il·o, trov·aĵ·o, trov·iĝ·i, turf·tranĉ·aĵ·o
  • vad·o·mar·o, viv·ten·ad·o

Samstag, 18. Juni 2016

Birdokaptejo Meeram sur Amrum

Antaŭ kelkaj tagoj mi vizitis la birdokaptejon (Vogelkoje) Meeram de la insulo Amrum.

Anaskaptejoj ekzistas jam ekde la 13a jarcento. Ili estas malgrandaj lagoj, de kies anguloj etendiĝas kvar nasokanaletoj, kiuj finiĝas en kaptokorboj.

Tiu birdokaptejo estis instalaĵo por la kaptado de anasoj de 1867 ĝis 1935. Hodiaŭ ĝi estas muzeo.

Tiutempe la insulo estis preskaŭ senarba. Komence de la kaptosezono oni kaptis kelkajn anasojn kiel logaĵojn. Tiujn oni manĝigis en la nasokanaletoj. Iom post iom alvenantaj migrantaj birdoj imitis la log-anasojn kaj naĝis en la kanaletojn. Ĉiu kanaleto estas iomete kurba. Ne vidante mallarĝiĝon de la kanaletoj, la anasoj sentime sekvis la vokojn de logaĵoj. Anaskaptisto observis kaj pelis ilin en la kaptokorbon.

Malgrandaj portempaj lagoj estas tipaj por dunejoj. En somero ili kutime sekiĝas. Tiel en la dunoj estiĝas marĉaj makuloj, sur kiuj kreskas maloftaj plantoj. En la birdokaptejo dum la tuta jaro estas akvo pro speciala grundotavolo. Hodiaŭ kvar el la origine kvin alfluaĵoj estas sekaj. En la iamaj fluejoj staras betuloj, kiuj forkonsumas en la someraj monatoj la akvon, antaŭ ol ĝi fluas en la lageton.

Hodiaŭ anasoj kaj anseroj vivas sendanĝere kaj ĉefrolas en la fotostrioj de la turistoj.

En apuda apartejo ni vidas kapreolojn ripozantajn en somera suno.

Lago ĉe la birdokaptejo inter dunoj

Samstag, 19. Dezember 2015

Agrablan feriadon! (Daŭrigo)

Turistoj kompreneble ŝatas demandi pri la vojo. Nun do oni imagu al si malgrandan insulon en la granda Norda Maro. Malgranda, agrabla kaj ĉirkaŭita de akvo. Tiu akvo ne simple ĉirkaŭas la insulon, ne, ĝi onde surverŝiĝas sur la strandon. Tute egale, kie oni troviĝas, oni povas aŭdi la maron — se estas alta tajdo, ni rememoras — kaj la distanco al la strando estas nur kelkaj paŝoj. 

Do la turisto finas sian aĉetadon en ĉiovendejo kaj ĉe la kaso demandas la kasistinon, kiu laŭ lia opinio devas samtempe kaj sen ekstra pago plenumi la taskon de ĉiĉerono: »Kien mi devas iri por atingi la strandon?« 

Kion ŝi respondu? Kion ŝi respondu sen rikani? 

La homo urbana kutimiĝis, ke li devas konkeri longegajn stratojn per aŭtomobilo kaj ne povas imagi al si, ke io troviĝas en piedira distanco. La bonkora kaj kompatema insula kasistino fingromontras al la pordego de la vendejo kaj klarigas: »Tien.«

Plia problemo estas la tempo. La turisto volonte kuŝas dum horoj sur la strando en la suno, tute kviete sidas en kafejo kaj trinkadas unu kapuĉinon post la alia, aŭ ravite rigardas la frisajn domojn sur la transa stratflanko. Ĉi tiuj aktivaĵoj okazas laŭ fiksita horaro, kiu neniel kaj nenial rajtas ŝanĝiĝi. Ĉia malfruiĝo estas malpermesita. Se ekzemple dum la matena aĉeto de bulkoj okazas prokrastoj, tiam oni elŝutas amasojn da adrenalino. Jam la vido al vico de pli ol kvin atendantoj kaŭzas ŝvitadon. Se avino pagas per etvaloraj moneroj, tiam oni skrapetas la plankon per la piedoj. 

La patrino kun du infanoj kaŭzas katastrofon. Ŝi ne povas decidi, kion ŝi bezonas. Ĉu du bulkojn el sekala faruno kaj unu kun surmetitaj grajnoj, aŭ ĉu tri sekal-farunajn? Tion la atendanta turisto ne povas elteni. Li diras nenion, sed la vizaĝo ruĝiĝas. La patrino estas punata per koleraj rigardoj, kiam ŝi post laŭsente tri horoj eliras el la bakejo kun tri bulkoj kun grajnoj. Pro tiu virino pasis altvalora feriada tempo tute sensence. Tia impertinenteco!

Je la sama tago tiu turisto kaŭzas obstrukcon ĉe la kaso en la ĉiovendejo, ĉar li forgesis la personan identigan nombron de sia bankokarto. (350+ vortoj)

Kunmetaĵoj
  • aĉet·ad·o
  • aktiv·aĵ·o
  • alt·valor·a
  • atend·ant·a
  • atend·ant·o
  • av·in·o
  • bak·ej·o
  • bank·o·kart·o
  • bon·kor·a
  • ĉio·vend·ej·o
  • ĉirkaŭ·it·a
  • el·ir·i
  • el·ŝut·i
  • el·ten·i
  • et·valor·a
  • feri·ad·a tempo
  • fiks·i·ta
  • fingr·o·montr·i
  • hor·ar·o
  • ident·ig·a
  • impertinent·ec·o
  • kaf·ej·o
  • kas·ist·in·o
  • klar·ig·i
  • kompat·em·a
  • kompren·ebl·e
  • kutim·iĝ·i
  • laŭ·sent·e
  • long·eg·a
  • mal·fru·iĝ·o
  • mal·grand·a
  • mal·permes·it·a
  • mon·er·o
  • patr·in·o
  • pied·ir·a
  • plen·um·i
  • pord·eg·o
  • pun·at·a
  • rav·it·e
  • re·memor·i
  • ruĝ·iĝ·i
  • sam·temp·e
  • sen·senc·e
  • skrap·et·i
  • strat·flank·o
  • sur·met·it·a
  • sur·verŝ·iĝ·i
  • ŝanĝ·iĝ·i
  • ŝvit·ad·o
  • trink·ad·i
  • trov·iĝ·i
  • vend·ej·o

Samstag, 12. Dezember 2015

La naiva kamparano

Kamparano vendis porkon en la urbo kaj ricevis sep talerojn por ĝi. Sur la hejmenvojo li iris preter lageto kaj sidiĝis sur unu el la ŝtonoj, kiuj kuŝis ĉe la akvejo, por denove nombri sian monon. Do li eknombris laŭte kaj jes, estis sep taleroj.

Dum li nombris, la ranoj en la lageto plurfoje vokis: »Ok, ok!«

La kamparano rilatis la vokon de la ranoj al si kaj tial opiniis, ke devas esti ok taleroj. Li denove komencis la nombradon. Sed kiom ajn ofte li nombris, estis ĉiam nur sep taleroj. Tamen la ranoj insiste vokis: »Ok, ok!«

Tio fine ĉagrenis la kamparanon, kaj li ĵetis la sep talerojn en la lageton kaj diris: »Nu, se vi scias la sumon pli bone ol mi, vi mem nombru!«

Post tio li atendis kelkan tempon, ke la ranoj redonu al li la monon. Sed ĝi restis en la lageto, kaj li devis reiri hejmen sen siaj taleroj. (Germana popola legendo - 160+ vortoj)

Kunmetaĵoj:
  • akv·ej·o (loko, kie estas akvo)
  • de·nov·e (fari ion je plia fojo, de nova komenco)
  • ek·nombr·i (komenci nombri ion)
  • hejm·e·n·voj·o (iri sur la vojo al la hejmo)
  • kamp·ar·an·o (persono, kiu laboras sur siaj kampoj = sur sia kamparo)
  • lag·et·o (malgranda lago)
  • nombr·ad·o (la ago nombri)
  • plur·foj·e (fari ion je pluraj fojoj)
  • re·don·i (doni ion, kion oni antaŭe ricevis de tiu)
  • re·ir·i (iri al la loko, de kie oni venis)
  • sid·iĝ·i (komence sidi, ek·sidi)

Samstag, 5. Dezember 2015

Agrablan feriadon!

Ĉi tie, sur malgranda insulo en la Norda Maro ĉe la pinto de Germanio, jaron post jaro okazas interesa spektaklo. Precize kun la unuaj sunradioj aperas strangaj kreitaĵoj — tiel nomitaj turistoj. Tiuj homoj, ŝajnigantaj sendanĝerecon kaj senkulpecon, sekvas perfidan planon: la malrapidan elturmentadon de la insulanoj per malica konduto. Ne estas konate, ĉu tiu celo estas konscia aŭ nekonscia. Konate tamen estas, ke ili ĉiujare atingas tiun celon.

Longajn kaj penigajn vojaĝojn la turistoj entreprenas por ripozi kaj por resaniĝi post penigaj laboro kaj ĉiutageco. La paca insulo ofertas ĝuste tion. Sablan strandon, sunon, naturon, kafejojn kaj kompreneble maron. Ho, ĉu maron?

Nu jes, ĉiuj turistoj alvenas per pramo. Sed je la sekva mateno la rigardo el la fenestro de la feriada loĝejo kreas gravan demandon: Kial ni devis iri per pramo? Jen ekstere estas nuraj koto kaj ŝlimo! Eĉ ne iometa postsigno de maro. La insulanoj klarigas la efikon de alta kaj malalta tajdoj. Miro de la turistoj. Ĉu vere la akvo simple malaperas? Kiom ofte tio okazas? Ĉu ĉiun semajnon?

Plua miro pro la respondo. Dum ses horoj estas fluso, la akvo alfluas kaj kreas altan tajdon. Dum la postaj ses horoj estas malfloso, kaj — ho vere — estiĝas malalta tajdo. Tiaj sciencaj klarigoj estas bona komenco de la feriado, ĉu ne? Oni povus nomi tion kleriga vojaĝo … (220+ vortoj)

Kunmetaĵoj
  • al·flu·i
  • al·ven·i
  • ĉiu·jar·e
  • ĉiu·tag·ec·o
  • el·turment·ad·o
  • est·iĝ·i
  • feri·ad·a loĝ·ej·o
  • feri·ad·o
  • insul·an·o
  • iom·et·a
  • kaf·ej·o
  • klar·ig·o
  • kompren·ebl·e
  • kon·at·e
  • kre·it·aĵ·o
  • mal·alt·a
  • mal·aper·i
  • mal·flos·o
  • mal·grand·a
  • mal·rapid·a
  • nom·it·a
  • pen·ig·a
  • post·sign·o
  • re·san·iĝ·i
  • sen·danĝer·ec·o
  • sen·kulp·ec·o
  • sun·radi·o
  • ŝajn·ig·ant·a